آشنایی با فراماسون،بخش شانزدهم ، دیگر شبکه های فراماسونری در ایران (06 دی)
دیگر شبکه های فراماسونری در ایران :
وجود محافل فراماسونری مانند لژ بیداری که شعبۀ رسمی گرانداوریان فرانسه بود و یا تشکیلاتی که ملکم خان به تقلید از محافل فراماسونری فرانسه دایر کرد ، نباید ما را نسبت به محافل فراماسونری منشعب از گراند لژهای انگلیسی در ایران غافل سازد . به جهت آن که مقارن با اوضاع و احوال نا نساعد جامعه ایران در سال های منتهی به مشروطیت و پس از آن حداقل دو تشکیلات ماسونی زیر نظر مستقیم و یا غیر مستقیم گراند لژ اسکاتلند در ایران دایر گردید .
اولین تشکیلات ، لژ ماسونی شیخ خزعل تابع گراند لژ مصر در ایران بود . از آنجایی که دامنه فعالیت این لژ به حوزه جغرافیایی خوزستان (اهواز و خرمشهر) و دستگاه حکمرانی خزعل محدود بود ، آن را یک لژ محلی با دامنه فعالیت مختصر به حساب آورده اند به خصوص آن که این لژ با افول قدرت محلی خزعل به سرعت از میان رفت .
برخلاف تشکیلات ماسونی شیخ خزعل ، دومین تشکیلات فراماسونری انگلیسی در ایران ، شالوده تشکیلات طویل المدت فراماسونری در ایران را پایه گذاری کرد . حضور تعداد زیادی از نیروهای انگلیسی در نواحی جنوبی ایران مقارن جنگ جهانی اول ، برنامه های متنوعی برای به کنترل در آوردنشان می طلبید . لذا تشکیل یک محفل ماسونی تمهید مناسبی برای سازماندهی اجتماعی این نیروها در چارچوب یک تشکیلات غیر نظامی بود .
تشکیل محفل ماسونی ، از سوی دیگر ، می توانست فرصت مناسبی برای تحکیم مناسبات استعماری در ایران باشد . مناسباتی که در مقاطع حساس تاریخی ضامن منافع استعماری در ایران بود .
بدین ترتیب «لژ بزرگ اسکاتلند در سال 1918 میلادی اجازه تاسیس لژی را در ایران (شیراز) به ژنرال سایکس رئیس قشون S.P.R در آن منطقه صادر نمود . [...] لذا لژ مزبور تحت عنوان «لژ روشنایی در ایران» در تاریخ بیست فوریه 1919 به وسیله نماینده اعزامی لژ بزرگ اسکاتلند رسماً گشایش یافت . لژ مزبور در شیراز در خانه فتح الملک شیرازی تشکیل گردید . [...] در مدت جنگ جهانی اول جمعی به نام «پلیس جنوب ایران» زیر نظر ارتش شیراز متمرکز شدند و پس از پایان جنگ تصمیم داشتند لژی را تاسیس کنند ، از نزدیک ترین هیئت حاکمه درخواست اجازه و امتیاز برای خود کردند و به آنها امتیاز «لژ روشنی در ایران» داده شد .
در بدو تشکیل لژ روشنایی اولین ماموریتی که به آن واگذار شد ، همکاری با عبدالحسین میرزا فرمانفرما جهت خودمختاری ایالات فارس و خوزستان بود .اما پس از تحکیم قدرت رضاخان این طرح به فراموشی سپرده شد و در پی آن ، «در اکتبر 1921(برابر آبان 1300) شمسی که سازمان S.P.R منحل گردید ، لژ مزبور نیز تعطیل شد تا که این لژ در سال 1922 بنا به درخواست هفت نفر از افسران انگلیسی که در ایران اقامت داشتند(مقارن 29 آبان 1301)مجدداً به همان نام در تهران تجدید حیات نموده و تا سال 1933 از فعالیت قابل توجهی برخوردار بوده است » .
مقارن تعطیلی فعالیت لژ بیداری ، فعالیت های این لژ نیز علی الظاهر خاتمه یافت ؛ اما ، کلیه لژهای فراماسونری وابسته به گراند لژ اسکاتلند در ایران ، شعبه های متعددی از لژ روشنایی اند که به تدریج در دهه های سی و چهل شکل گرفتند .
ادامه حیات فراماسونها در ایران پس از قاجار
پس از برچیدن بساط لژ بیداری ، سطوح پایۀ فعالیت فراماسونری در ایران طی یک دورۀ پانزده ساله ، تقریباً رو به توقف گذاشت .
اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی ایران در دهۀ دوم زمامداری رضا شاه با وجود وقایع منتهی به شهریور بیست و هجوم متفقین به ایران ، شرایط مطلوبی برای تجدید سازمان فراماسونری نبود .
در حقیقت ، دورۀ بعدی تکاپوهای فراماسونری پس از نخست وزیری محمد علی فروغی در شهریور 1320 آغاز می شود . در این دوره ابتدا لژ بیداری فعالیت های خود را از سر می گیرد ، اما بانی اصلی راه اندازی شبکۀ پایۀ ماسونی و تجدید فعالیت آن ، محمد خلیل جواهری است که در سال 1319 شمسی به عنوان یک روزنامه نگار وارد ایران می شود و چندی بعد ضمن تاسیس دفتری به نام «آزانس شرق» ، فعالیت های خود را در پوشش یک خبرنگار و در ارتباط با مراکز مختلف خبری داخلی و خارجی گسترش می دهد .
جواهری بنا به اقوالی که اسماعیل رائین از زبان وی نقل میکند : بعد از آن که در بیروت به عضویت لژ فراماسونری در می آید به ترکیه می رود و در آنجا فعالیت های خود را دنبال می کند ، تا اینکه کمال آتاتورک ، لژهای فراماسونری ترکیه را می بندد . وی با تعطلیلی لژهای ماسونی ترکیه به ایران باز می گردد .
فعالیت های جواهری در ایران به تاسیس لژ همایون انجامید . اسماعیل رائین از زبان جواهری این فعالیت ها را چنین شرح داده است :
"در ایران با مرحوم فروغی ، حکیم الملک و طباطبائی(سید محمد صادق) ملاقات کردم و مطلع شدم که فعالیت ماسونی در این منطقه تقریباً تعطیل شده است . بدین جهت از آنها خواستم که مجدداً فعالیت خود را آغاز کنند . ولی موسسین لژ گرانداوریان ایران با نظر من مخالفت نمودند ، و مقرر گردید که در صورت احتیاج از اسناد موجود در خانه حکیم الملک که مربوط به لژ (بیداری ایران) بود استفاده کنم و از حافظه و اطلاعات 14 نفر اعضای لژ بیداری ایران که در قید حیات بودند کمک بخواهم . چون احساس می کردم که محیط آن روز ایران احتیاج مبرمی به تزکیۀ روح و اخلاق و تعلیمات ماسونی دارد ، لذا از هیچ گونه کوششی خودداری نکردم . ولی هرگاه با یکی از موسسین لژ بیداری ایران سخن می گفتم ، جواب می دادند که محیط اجتماعی وقت ، آماده فعالیت نیست .
حادثه شهریور 1320ش (1941م) و زمامداری مرحوم فروغی به من فرصتی داد تا بار دیگر دربارۀ امکان فعالیت لژهای فراماسونری در ایران مطالعه کنم . از این رو چند ماه بعد از زمامداری مرحوم فروغی ، روزی آن مرحوم را ملاقات نمودم و با وی دربارۀ فعالیت لژ گفتگو کردم . فروغی ضمن ابراز خوشوقتی از افکارم گفت که از دو ماه قبل اعضاء لژ بیداری ایران مجدداً شروع به فعالیت کرده اند من هم می توانم با آنها کار کنم ."
در فقدان اسناد مربوط به فعالیت های لژ بیداری ، به خصوص در دورۀ تجدید فعالیت آن ، اطلاع خاصی از نحوۀ همکاری جواهری با لژ بیداری به جا نمانده است .
محققاً محفل بیداری در تمامی دهۀ بیست فعال بود و به احتمال زیاد در درجات عالی کار می کرد و به همین دلیل اطلاعات مربوط به فعالیت های آن ، تا کنون انعکاس خارجی نداشته است .
حاصل تلاش های جواهری در دهۀ بیست ، تمیهد لوازم تاسیس لژ پهلوی است که بعدها به همایون تغییر نام داد .
این لژ زیر نظر «المحفل الاکبر المثالی العالمی» در اواخر دهۀ بیست تاسیس شد .
نمایندۀ رسمی لژ قاهره برای تنصیب آن «حنا ابو راشد» بود که در سال 1329(1950) به تهران آمد .
ورود او به تهران با تشدید رقابت های درونی محافل فراماسونری مانع از تشکیل شعبه ای از لژ قاهره در تهران گردید و در نتیجه ، تاسیس لژ پهلوی تا 2 آذر 1330 عقب افتاد .
در این سال ، خلیل ابو الخدود ، «با در دست داشتن اعتبار نامه و دستور صریح استاد اعظم لژ "المحفل الاکبر المثالی العالمی" به تهران آمد» و فرمان تاسیس لژ پهلوی را به نام محمد خلیل جواهری ، دکتر احمد هومن ، دکتر محمود هومن ، میر و سلاوبادین ، جعفر رائد ، سید محمد علی امامی شوشتری ، محمد قریشی و ارنست پرون صادر نمود .
فعالیت لژ پهلوی حدود پنج سال به طول انجامید و در این مدت علاوه بر توسعه شعبات لژ در شهرهای اهواز ، تبریز ، خرمشهر و اصفهان ، تعداد اعضای آن به رقمی بالغ بر 233 تن رسید که عموماً « از افراد برجسته کشور» بودند .
ادامه دارد
لطفا بدون ذکر منبع (سایت انجمن کادح ) از این مطالب استفاده نکنید
المحفل الاکبر المثالی العالمی (1) | فراماسونها در ایران پس از قاجار (1) | لژ پهلوی (1) | محمد خلیل جواهری (1) | فروغی (1)
