apmkadeh.com

الکوفی بخش سوم

ساکنین کوفه

همان گونه که گفته شد عوامل بسیاری در ساختار شهر و مردم کوفه نقش داشت . در قسمت قبل به شکل گیری شهر کوفه اشاره شد . در این بخش به شناخت ساکنین کوفه ـ که یکی از عوامل مهم در شناخت شخصیت آنان است ـ می پردازیم .
اولین ساکنین شهر کوفه مجاهدان جنگ و فتح قادسیه بودند . آن ها از قبایل مختلف نژاری(اعراب عدنانی شمال شبه جزیره عربستان) و یمنی(اعراب قحطانی جنوب)تشکیل شده بودند . سعد بن ابی وقاص ابتدا دستور داد محلی برای مسجد در نظر گیرند ، سپس به تیراندازی فرمان داد که از مرکز آن محل به چهار طرف تیر پرتاب کند به این ترتیب محدوده مسجد کوفه تعیین شد . پس از تعیین حدود مسجد ، سعد برای اسکان قبایل نزاری و یمنی قرعه کشید . بر اساس قرعه ، یمنی ها صاحب زمین های مرغوب شرق مسجد شدند و نزاری ها در غرب آن سکنی گزیدند . ¹   
محمد بن جریر طبری اسامی اولین گروه های قبایل کوفی را در تاریخ خود آورده و محل سکونت آنان را تعیین کرده است . وی از قبایل سلیم ، ثقیف ، همدان ، بجیله ، تیم ، تغلب ، بنی اسد ، نخع ، کنده ، ازد ، مزینه ، تمیم ، محارب ، اسد ، عامر ، بجاله ، جدیله  و جهینه نام می برد که مجاور مسجد کوفه سکنی داده شدند . ²
طبری می گوید این قبایل و گرو ه های دیگری که از قبایل متفرقه بودند در ده گروه تنظیم شدند . اما به مرور زمان که مهاجرت به کوفه زیاد شد برخی از آنها دارای جمعیت بسیاری شدند . به همین دلیل عمر به سعد دستور داد آن ها را بر هفت گروه تنظیم کند و او نیز چنین کرد و قبایلی که به یکدیگر نزدیک بودند در یک گروه جای داد . او معتقد است این تقسیم بندی تا ایام معاویه ادامه داشت تا این که زیاد مردم را در چهار گروه جای داد . ³
ماسینیون معتقد است گروه های هفت گانه ای که سعد تنظیم کرد در زمان امیر المومنین علی^(ع) دچار عدم تعادل شد . به همین جهت ضمن این که علی^(ع) آن ها را در همین هفت طبقه نگاه داشت اما تغییراتی در آن ها اعمال کرد . ⁴  
از دیگر ساکنین کوفه ایرانیان بودند که بعد از فتوحات به شکل اسیر ، موالی و یا مهاجر در کوفه مستقر شدند

***

با نگاهی بر ترکیب جمعیتی کوفه در می یابیم ساکنان کوفه را تعدادی از قبایلی مختلف و پراکنده(و گروه هایی از ایرانیان که البته به حساب نمی آمدند و از حقوق مساوی با اعراب محروم بودند)تشکیل می دادند . بنابر این کوفه شهر مهاجر نشینی بود با قومیت های گوناگون ، نا متعادل و ناهمگون که علیرغم سنت اعراب ـ که برای حاکمیت قبیله ای و نژادی اهمیت وافری قایل بودند ـ در کوفه به دلیل تعدد قبایل امکان حاکمیت قومی وجود نداشت . لذا هر قبیله در مقاطع تاریخی گوناگون یا در صدد رهانیدن خود و قبیله اش از حوادث بود و یا سعی می کرد خود و قبیله اش را به حاکمیت جدید نزدیک کند . این امر باعث چرخش های بسیار و مکرر آنان در مواضع سیاسی خود می شد .
از سوی دیگر می بینیم که پس از رحلت پیامبر اکرم^(ص) برتری های نژادی کم کم و به مرور به گونه جاهلی بر سر امت اسلامی سایه افکند . به طوری که در جریان سقیفه ، ابو بکر و عمر که بعداً خلیفه اول و دوم شدند ، با تاکید بر قرابت طایفه ای خود به قبیله قریش(قبیله پیامبر اکرم^(ص)) خود را برای تصدی جایگاه خلافت محق دانسته و بر همین اساس موفق به جذب اذهان عمومی به سوی خود شدند و این یعنی آغاز انحراف سنت های اسلامی و بازگشت سنت های جاهلی .  
این روند به خصوص در زمان خلیفه دوم با سرعت بیشتری رو به رشد داشت . او که در میان مسلمین به برتری دهنده عرب بر عجم معروف شده بود ، برای مسایل قبیله ای و نژادی اهمیت فراوانی قایل بود .  
یکی از اقدامات وی در این زمینه تبعیض در تقسیم بیت المال بود . در این تقسیم ، وی معیارهای قبیله ای ، سوابق اسلامی و نزدیکی افراد به پیامبر^(ص)را لحاظ می کرد و البته تشخیص آن فقط بر عهده خود او بود .⁵ این در حالی بود که در زمان پیامبر اکرم^(ص)بیت المال به طور مساوی بین مردم تقسیم می شد . در همین راستا می بینیم که خلیفه دوم برای ایرانیان ساکن کوفه که موالی خوانده می شدند حقوقی کمتر از اعراب قایل بود .⁶
این مسیله به قدری شدت یافت که حتی امیر المومنین علی^(ع) نیز نتوانست در ایام کوتاه خلافت خود با آن مبارزه کند و نظام برتری قبیله ای و قومی را ازبین آنان ریشه کن کند .
ناهمگونی جمعیت این شهر مهاجر نشین و وجود اقوام مختلف با گرایشات و عقاید و سلایق قبیله ای گوناگون ، شهری پر هیاهو با تشتت آرای شدید و عجیب و مردمی با ذایقه غنیمت طلبی و با حال و هوای برتری قومی را به ما می نمایاند که در گرماگرم حوادث و تاریخ شهر کوفه شاهد عملکردها و رفتارهای متفاوت ، ناهمگون و نامتعارف آن ها هستیم و چه بسا رفتارهای آنان را مبتنی بر این دو خصلت آن ها می یابیم . این دو عنصر ، کوفه را با وجود سردارانی چون ابن عباس و مالک اشتر ، به شهر هزار چهره ای مبدل ساخت که نتوانست فرهنگ مهاجر نشینی خود را یکدست کند . لذا تمام حکام این شهر یا از دست مردم آن عاصی می شدند ، یا عزل می شدند ، یا کشته می شدند و یا با استبداد و خونریزی موفق به تسلط بر مردم آن می شدند .
و این بعد دیگری از شخصیت کوفی شد . 
پاورقی :
1 ـ فتوح البلدان ، ت : توکلی ، ص 393 .
2 ـ تاریخ طبری ، ت : پاینده ، ج 5 ، ص 1849 .
3 ـ همان ، ص 1854 .
4 ـ تشیع در مسیر تاریخ ، ص 131 .
5 ـ الطبقات الکبری ، ج 3 ، ص 282 .
6 ـ کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی ، ص 139 .