apmkadeh.com

1 ـ میرزا جعفر خان مشیر الدوله

مهندس میرزا جعفر خان اولین مشیر الدوله ای است که در سال 1232ق در لندن به عضویت یکی از لژهای فراماسونری این شهر درآمد .
عباس میرزا نایب السلطنه به پیشنهاد میرزا بزرگ قائم مقام چند جوان با استعداد را انتخاب نمود و برای تحصیل به فرنگ فرستاد . یکی از آنها میرزا جعفر خان بود که با میرزا بزرگ نسبت داشت .
میرزا جعفر خان پس از سه سال و نه ماه تحصیل در انگلستان به ایران بازگشت . پس از جلوس ناصر الدین شاه به تخت سلطنت ، وی از سوی امیر کبیر مامور سرحدات عثمانی شد . او به همراهی نمایندگان روس و انگلیس به مرزهای ایران و عثمانی رفت و قرار داد ارزنه الروم (معاهده ارزنه الروم در جایی به همین نام بین ایران و روس امضا شد و طرفین بر سر ، سرحدات یکدیگر به توافق رسیدند.) را بر روی نوار مرزی پیاده کرد و نشانه های مرزی بیندو کشور ( ایران و روس ) را ساخت . ماموریت او 4 سال به طول انجامید و در این اثنا رساله تحقیقات سرحدیه را نگاشت . پس از این 4 سال او به سمت سفیر ایران در عثمانی منصوب شد . او به دستور امیر کبیر تحقیقاتی در اوضاع سیاسی اجتماعی و اقتصادی اروپا انجام داد و نتایج را به صورت دفترچه ای تنظیم کرد . مشیر الدوله در این دفترچه علاوه بر اوضاع سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی اروپا و عثمانی شرح مبسوطی در خصوص فراماسونری نیز داده بود . ناصر الدین شاه پس از قرائت این رساله مصمم به اعلان فرماسونری شد .


پس از عزل میرزا آقا خان نوری ، ناصر الدین شاه دستور داد شورای دولتی تاسیس شود و میرزا جعفر خان را به ریاست آن گماشت . وی امید داشت که اصلاحات عمده ای را بتواند در امور اداری و مملکتی اعمال نماید اما موفق نشد و در سال 1275ق درگذشت .
فراماسونری انگلستان امید داشت با انتصاب میرزا جعفر خان بتواند به نیات و مقاصد خود جامه عمل بپوشاند . شاید به همین دلیل بود که میرزا ملکم خان ( موسس فراموشخانه عهد ناصری ) کتابچه غیبی یا دفتر تنظیمات که شامل اصلاحات بود خطاب به مشیر الدوله نوشت و از وی خواست به نظر شاه برساند .
برخی معتقدند وی افکار مترقیانه ای جهت رشد و اصلاحات ایران داشت .

2ـ میرزا حسین خان سپهسالار

  میرزا حسین قزوینی (۱۲۴۳- ۱۲۹۸ ق) ملقب به مشیرالدوله ، و بعد ملقب به سپهسالار ، به مدت ۲ سال صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار بود .
او فرزند میرزا نبی قزوینی ودومین مشیر الدوله فراماسون بود . پس از تحصیلات مقدماتی و مدتی تحصیل در دارالفنون ، به ماموریت‌های خارجی رفت . به زبان‌های فرانسوی و انگلیسی تسلط داشت . او در دوران صدراعظمی امیرکبیر نزدیک به سه سال کارپرداز ایران در بمبئی بود .

از جمله اقدامات میرزاحسین‌خان در این ماموریت ، آن بود که او در یکی از گزارشهای خود منافع زیاد کشت خشخاش در ایران را از نظر صادرات گوشزد کرد و دولت نیز بر اساس این گزارش ، کشت خشخاش را در دستور قرار داد و به ترویج آن پرداخت . ابتدا در سال 1267.‌ق بنای کاشت تریاک در اطراف تهران گذاشته ‌شد . میرزاحسین‌خان در بمبئی تجار ایرانی را تشویق می‌کرد به جای پول نقد ، تریاک به ایران بیاورند . لذا می‌توان گفت وی یکی از اولین مشوقان تریاک‌کاری در ایران بود . در سال 1871م که میرزاحسین‌خان به صدراعظمی ایران رسید ، میزان صادرات تریاک یکباره از 870 جعبه در سال به 7700 جعبه به ارزش 847000 روپیه رسید وی پس از ماموریت سه‌ساله به بمبئی با ثروتی بالغ بر 150هزار روپیه  ـ که آن زمان رقمی افسانه‌ای بود ـ به ایران بازگشت . امیرکبیر که این رویه‌ها را از کارگزاران خود به‌هیچ‌وجه نمی‌پسندید ، با شنیدن گزارشهای مربوط به مال‌اندوزی میرزاحسین‌خان برآشفته شد و تصمیم به عقوبت وی گرفت اما اجل او را مهلت نداد .
در سال 1271‌ق میرزاحسین‌خان به سمت سرکنسولی ایران در تفلیس منصوب شد و چهارسال این سمت را عهده ‌دار بود . شایان‌ذکر است که او ، نظر به آن‌که پدرش با میرزاآقاخان نوری صدراعظم دوستی داشت ، در ازای پرداخت مبلغی به میرزاآقاخان ، این منصب را به دست آورد . وی در این ماموریت نیز همچنان در فکر فعالیتهای اقتصادی بود .
میرزاحسین‌خان در سال 1275ق با سمت وزیر مختار ایران عازم عثمانی شد . او در این ماموریت طولانی که دوازده سال به‌طول انجامید ، کمافی‌السابق به امور اقتصادی شخصی پرداخت و به دلیل روابط نزدیک با صدراعظمها و وزرای عثمانی سود گزافی به چنگ آورد . در همین دوران ماموریت عثمانی(1282ق) بود که از سوی ناصرالدین‌شاه به او لقب مشیرالدوله داده شد .
او ترتیب سفر ناصرالدین شاه به عتبات عالیات را با هماهنگی با عثمانی داد . شاه در پایان سفر به عتبات، میرزا حسین خان را با خود به تهران آورد و او را به « وزارت عدلیه و اوقاف و وظایف » گمارد . میرزاحسین‌خان در طول دوران وزارت عدلیه و اوقاف تمام تلاش خود را بر این متمرکز کرد که نظام قضائی سابق را که بر نفوذ روحانیت استوار بود برهم زند . لذا با نگارش کتابچه تنظیمات که آن را به تصویب و امضای شاه نیز رسانده بود ، درصدد تعیین حدود و وظایف کارکنان دولت برآمد و کوشید محاکم شرع را که به‌عنوان یک نهاد مستقل در نظام استبدادی آن عصر تنها و آخرین ملجأ مردم مظلوم بود ، تحت نفوذ دولت درآورد که دراین صورت استقلال تاریخی و سنتی روحانیت شیعه از بین می‌رفت و آنها حقوق ‌بگیر دستگاههای حاکم ‌‌وقت می‌شدند . « او همان کسی‌است که برای اولین‌بار با ایجاد مسجد و مدرسه سپهسالار [مدرسه عالی شهید مطهری فعلی] و کوشش برای به‌دست‌گرفتن حق انتصاب حکام شرع برای خود (به‌عنوان وزیرعدلیه) بر آن شد که روحانیت شیعه را جزئی از نظام حکومتی و تحت سیطره قدرت حاکم قرار دهد . همین‌امر بعدا موجب تشدید فاصله روحانیت از دستگاه حاکم و شخص مشیرالدوله گردید .
از اقدامات مثبت او در این دوره ایجاد سازوکاری برای اطلاع و رسیدگی مستقیم به شکایات مردم بود . لذا « به شاه پیشنهاد کرد صندوقی به نام "صندوق عرایض"در تمام شهرستانها نصب کنند و به مردم آگاهی دهند که شکایات خود را از حکام (استانداران ، فرمانداران، بخشداران) و ماموران دولت در آن صندوق بریزند و مسئول مخصوص در هر شهر برای صندوق عرایض تعیین شود و در پایان هر ماه نامه‌های مردم را با پیک ویژه به تهران بفرستند و شکایات مردم مستقیما به نظر شاه برسد و دستورهایی بایسته داده شود. » شاه این پیشنهاد را پسندید و صندوق عرایض در تمام شهرها برپا گردید و ادارات ، نامه‌ها و شکایاتی را که مردم در صندوق عرایض می‌ریختند، هرماه یک‌بار به تهران می‌فرستادند و شاه نیز به آنها پاسخ می‌داد . البته بجز شکایات مشخص و معلوم ، نامه‌های بی‌امضا ، حاوی مطالب مسخره‌ آمیز نیز در صندوق عرایض ریخته می‌شد . از این رو صندوق عرایض پس از چندسال برچیده شد .
ناصرالدین‌شاه در سیزدهم رجب 1288.ق میرزاحسین‌خان را ضمن اعطای لقب « سپهسالار اعظم » ‌، به وزارت عسکری منصوب کرد و مدتی بعد در بیست ‌ونهم شعبان همان سال، فرمان صدارت او را صادر و « نیک و بد جمیع امور دولت » را به وی محول ساخت .
به هنگا م صدارت وی یکی ا ز ننگین ترین قراردادها بین انگلیس و ایران با تلاش وی به امضا رسید .
خان‌‌ملک‌ساسانی ماموریت چهار گانه ای که انگلیسها بابت تلاش برای صدر اعظمی وی تعیین کردند این گونه بیان می کند: « در موقع تعیین میرزاحسین‌خان به صدارت ، انگلیسیها برای چهار فقره از تقاضاهای خودشان از او قول گرفتند :  اول ، قبول حکمیت انگلیس راجع به بلوچستا ن؛ دوم ، قبول حکمیت مامور انگلیس راجع به حدود سیستان ؛ سوم، دادن امتیاز منابع ثروت سرتاسر ایران به بارون ژولیوس دو رویتر ؛  چهارم ، بردن ناصرالدین‌شاه به لندن برای دیدن جلال و عظمت امپراتوری انگلیس .
صدراعظم دست‌نشانده هم هر چهار فقره را موافق دلخواه آنها انجام داد . »
پل ژولیوس رویتر که یهودی الاصل بود به تاریخ ۲۱ ژوئیه ۱۸۱۶ در شهر کاسل آلمان به دنیا آمد . نام اصلی او اسرائیل بئر یوسافات بود . رویتر یک بازرگان آلمانی بود . پس از این که خبرگزاری رویترز را بنیان نهاد مشهور شد . رویتر در سال ۱۸۴۵ در لندن به مسیحیت گروید و پس از تعمید نام پل ژولیوس رویتر را بر خود نهاد .

به موجب این امتیاز ، ساختن هرگونه راه و راه آهن و سد از دریای مازندران تا خلیج فارس و بهره برداری از همه معادن ایران (بجز طلا و نقره) ، ایجاد مجاری آبی و قنات و کانال‌ها برای کشتیرانی یا کشاورزی ؛ ایجاد بانک و هر گونه کمپانی صنعتی در سراسر ایران ؛ حق انحصار کارهای عام المنفعه ؛ استفاده و بهره‌برداری از جنگلها برای مدت هفتاد سال و استفاده از گمرکات ایران به مدت بیست و پنج سال درازای پرداخت شش میلیون لیره انگلیسی و سود ۵٪ در اختیار رویتر قرار گرفت .
در ۱۱ بهمن ـ  1872ـ۱۲۶۷ خورشیدی . واگذاری امتیاز تأسیس بانک شاهنشاهی ایران به بارون ژولیوس دو رویتر به فرمان ملکه ویکتوریا انجام شد .
این قرارداد به قدری استعماری بود که اعتراض همه دنیا ، حتی دیپلماتهای انگلیسی (مانند لرد کرزن) را نیز موجب شد . وی گفت : " این امتیاز ، بخشیدن یک پارچه تمامی منابع صنعتی یک کشور که همانند ان تا به امروز در هیچ مستعمره ای داده نشده است . "
 این امتیاز که آن را بزرگترین خیانت میرزا حسین خان سپهسالار با همکاری میرزا ملکم خان می‌دانند ، همه زندگی اقتصادی و سیاسی ایرانیان را برای مدت هفتاد سال در اختیار دولت انگیس قرار داد . لذا پیش از اجرا به دلیل اعتراضات روسها و اعتراضات داخلی به رهبری حاج ملاعلی کنی توسط ناصر الدین شاه باطل شد رویتر از بابت فسخ قرارداد به مدت هفده سال پیگیر خسارات خود بود و سرانجام امتیاز بانک شاهنشاهی ایران را برای پسرش به دست آورد .
قبل از این واگذاری به رویتر ، انگلیس و روس امتیازات زیادی از دولت ایران می خواستند ولی پادشاهان و وزیران قاجار جواب منفی می دادند . اما پس از این امتیازنامه آنها توانستند با اتکا بر این امتیازنامه ، امتیازات بی شماری را تقاضا کرده و بدست آورند .
در دوران زمامداری میرزا حسین خان تقاضایی که دولت انگلیس از او می کرد تحقق می یافت .
میرزا حسین خان در فراموشخانه ملکم خان عضو بود و پس از انحلال فراموشخانه و تبعید ملکم خان نزد شاه از او شفاعت کرد و او را به سفارت مصر فرستاد . پس از بدست آوردن مقام صدارت خود ملکم را معاون خود نمود . میرزا حسین خان همچنین در ایام اقامت خود در عثمانی در لژهای فراماسونری عثمانی عضو بود . وی از مریدان میرزا صفا(از صوفیان ایران) بود که او نیز عضو فراماسونری عثمانی بود .


منابع
1 ـ فراموشخانه و فراماسونری در ایران ، اسماعیل رائین .
2 ـ  سایت ویکی پدیا
3 ـ نشریه الکترونیکی زمانه ، مقاله خوب یا بد سپهسالار ، حسین نوری ، ایران معاصر ، شماره 28 www.zamaneh.info))