| قلم چاپ | اندازه فونت |  |
| |||||
سید الحکما میرزا ابو الحسن جلوه : دوشنبه : 06 دی 1389 سید الحکما میرزا ابوالحسن بن سید محمد طباطبایی معروف به حکیم جلوه (ولادت 1238 ـ وفات 1314 ق) از مشاهید اساتید و مدرسین فلسفه اسلامی است وی در طبقه بندی فیلسوفان اسلامی که توسط شهید مطهری صورت گرفته در طبقه بندی سی ام یعنی طبقه حاج ملا هادی سبزواری قرار دارد .1 لقب وی را سید الحکما دانسته اند از باب تسلط وی به فلسفه سینوی و بسیاری تعلیقاتی که بر آثار حکما و فلاسفه نوشته بود . شرح احوال : میرزا ابوالحسن جلوه ازجمله کسانی است که شرحی از زندگی خود نگاشته وی در این شرح تاریخ ولادت خود را اینگونه ذکر کرده : « من در احمد آباد گجرات در ذی قعده یک هزار و دویست و سی و هشت متولد شدم .2 » نَسَب سیدالحکما،چنانچه خود بیان می کند پس ازشش واسطه به متکلم و حکیم مشهورمیرزا رفیع الدین نایینی طباطبایی می رسد .3 وی پس از مدتی اقامت در احمد آباد و بمبیی هند ، همراه پدر به زواره اصفهان سفر می نماید ، میرزا ابوالحسن سن خویش را هنگام ورود 7 سال بیان داشته و وفات پدر خویش را نیز 7 سال پس از ورود به زواره ذکر می کند .4 نقطه عطف در زندگی میرزا ابوالحسن جلوه : پس از فوت پدر ، میرزا ابوالحسن جلوه به دلیل نداشتن مربی و راهنما اوقات را به همراه برخی در در منطقه ای خوش آب و هوا در بیرون زواره به بطالت می گذراند . تا اینکه به نقل خود : « روزی آسیابانی که از دیر باز به خاندان ما ارادتی داشت ، مرا به سوی خود خواند ، مرا گفت : پدران تو همه اهل فضل و کمال و ... بودند تو چرا پیروی آنان نمی کنی و در راه دانش قدم نمی زنی ؟ ... گفتم : نیکو گفتی خدایت پاداش نیک دهاد . مرا از خواب غفلت بیدار و از مستی جهالت هوشیار کردی . اکنون بگوی تا مرا چه باید کردن ؟ گفت : به ترک زواره گفته به اصفهان روی و کربت غربت را تحمل نموده به تحصیل علم کوشی که سرمایۀ عزت و سعادت دنیا و آخرت علم است و بس . میرزا ابوالحسن جلوه گوید : من همان روز عازم حرکت به اصفهان شدم و آنچه یافتم از اثر گفتار آن آسیابان یافتم .5 » وفات : میرزا ابوالحسن جلوه پس از هجرت به اصفهان و تلمذ در محضر اساتید مختلف که ذکر آنها در ذیل خواهد آمد ، به قصد رفتن به سبزوار و استفاده از محضر حاجی سبزواری به تهران آمد ولی ازعزیمت به سبزوار منصرف گردید.و درتهران رحل اقامت گزید.6 و تا پایان عمر در تهران ماند . سید الحکما در شب جمعه ششم ذی القعده سال 1314 هـ . ق ، مطابق با 1275 هـ . ش و 1896 میلادی ، در سن 76 سالگی در تهران به رحمت ایزدی پیوست و در شهر ری در جوار ابن بابویه به خاک سپرده شد .7 گویند به جهت فراهم نمودن مقدمات تدفین وی جنازه حکیم یک هفته در ابن بابویه در دخمه ای قرار داشت ، هنگام دفن پس از گذشت یک هفته جنازه اش ابداً تغییری نکرده بود و بوی بدی نیافته بود.8 اساتید : در بیان اساتید حکیم جلوه اختلاف اندکی وجود دارد . شهید مطهری اساتید حکیم جلوه را اینگونه ذکر می کند : جلوه شاگرد میرزا حسن نوری و میرزا حسن چینی از شاگردان ملا علی نوری است . 9 مرتضی مدرس چار دهی سلسله اساتید او را به ملا محسن فیض کاشانی می رساند.10 میرزا طاهر تنکابنی ، در تایید نقل خود سیدالحکما در شرح حالش ، استاد او را میرزا محمد حسن حکیم دانسته و شاگردی آخوند ملا علی نوری را نیز برایش ذکر می کند.11 شیخ جابر انصاری ، سیدالحکما را هم درس پدر خویش و شاگرد میرزا حسن حکیم و ملا عبدالجواد تونی خراسانی ( متوفای 1281 ق ) ، به مدت بیست سال دانسته .12 استاد منوچهر صدوقی سها اساتید وی را علاوه بر میرزا حسن ( ابن آخوند ملا علی نوری ) ، کسانی همچون : 1 ـ آقا میرزا حسن چینی ، که احتمالاً همان میرزا حسن جیلانی باشد . 2 ـ استاد الحکماء ملا عبد الجواد التوفی الخراسانی 3 ـ حاج ملا جعفر لنگرودی ، ذکر کرده است.13 مکتب فلسفی : گرایش اصلی میرزا ابوالحسن حکمت مشاء بوده است و به حکمت متعالیه انتقاداتی وارد کرده است . شهید مطهری(ره) ، میرزا ابوالحسن جلوه را طرفدار حکمت ابوعلی سینا دانسته و می گوید : « ( وی ) به فلسفه ملا صدرا اعتقاد چندانی نداشته است .14 » شاگردان : شهید مطهری اکثر شاگردان میرزا ابوالحسن جلوه ، حکیم محمد رضا قمشه ای و آقا علی مدرس که ، در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم حوزه تهران بر محور وجود آنها می گردید ، را مشترک دانسته است . از شاگردان سید الحکماء می توان به : 1 ـ میرزا ابراهیم سعید العلماء لاریجانی . 2 ـ آقا میرزا ابراهیم ریاضی . 3 ـ میرزا ابوالفضل گلپایگانی . 4 ـ آقا سید احمد بهبهانی . 5 ـ آقا سید احمد کجوری . 6 ـ آقا سید اسد الله خرقانی . 7 ـ شیخ اسد الله یزدی . 8 ـ آقا شیخ اسماعیل محلاتی . 9 ـ حاج آقا باقر درب امامی اصفهانی . 10 ـ میرزا باقر خان حکیم صبوری . 11 ـ آقا میرزا جعفر آشتیانی . 12 ـ حاج فاضل رازی . 13 ـ آقا سید حسن صاحب الزمانی . 14 ـ آقا میرزا طاهر حکیم تنکابنی و .... ( استاد منوچهر صدوقی سها شاگردان سید الحکماء را 86 تن دانسته.15 آثار : جملگی آثار میرزاابوالحسن جلوه که تاکنون شناسایی شده بیست و شش اثر میباشد که به گفته نویسنده (مجموعه آثار حکیم جلوه ، جلد اول ) تنها 12 اثر آن به چاپ رسیده ، به شرح ذیل است : 1ـ تصحیح تمهید القواعد ابن ترکه . 2ـ تصحیح شفاء شیخ . 3ـ تصحیح مثنوی معنوی . 4 ـ تصحیح مصباح الانس قاضی حمزه فناری . 5 ـ تعلیقه اسفار با اشاره به برخی از منافع آن . 6ـ تعلیقه تمهید القواعد ابن ترکه. 7ـ تعلیقه الدّرة الفاخره محقق جامی که محتملاً همان « رسالهی وجود» باشد . 8 ـ تعلیقه شرح ملخص چغمینی . 9ـ تعلیقه شرح منظومه سبزواری . 10- تعلیقه شرح الهدایهی ملاصدرا . 11ـ تعلیقه شفاء شیخ . 12ـ تعلیقه مبدأ و معاد ملاصدرا . 13ـ تعلیقه مثنوی معنوی . 14ـ تعلیقه مشاعر ملاصدرا . 15ـ تعلیقه مصباح الانس . 16ـ تعلیقه مقدمه شرح قیصری بر فصوص الحکم . 17ـ رسالة فی بیان کیفیة استجابة الدعا . 18ـ رسالة فی القضیة المهملة هی القضیة الطبیعیة . 19ـ رسالة فی الترکیب و احکامه . 20ـ رسالة فی الجسم التعلیمی . 21ـ رسالة فی الحرکة الجوهریة 22ـ رسالة فی ربط الحادث بالقدیم 23ـ رسالة فی الکلی و اقسامه 24ـ رسالة فی وجود الصور النوعیه 25ـ رسالة فی الوجود 26ـ مقدمه مختصره دیوان مجمر طباطبایی .16 سخنان ، جملات ، حکایت ها : 1 ـ اشعار : در شعری درباره حضرت علی علیه السلام گفته است : غیر علی کس نکرد خدمت احمد غمخوار موسی نباشد الا هارون تیره روانم اگر چه از ره تحقیق هست به انواع معصیت ها مرهون ز آب مدیحش ز خویش جمله بشویم آری شوید همی پلیدی سیحون قصیدهای منصوب به حکیم جلوه : خویش بنشناسی ای فرو شده در تن تن بِهِل این غفلت دراز،پرا کن چند نمایی که تو منی،بنه این ریو ای تن خاکی که نیستی تو همی من وقتی اگر جان فسرده گردد نالان از قبل رنج تن خلاف مبر ظن زانکه گهی افتد آنکه پژمان گردد مرد ز ویرانی سرای نشیمن دلت در این غمکده نگردد شادان خواه به گلشن خرام و خواه به گلخن گردون چون هاون است کو به حوادث نرم شدم اندرین مطبق هاون ذره ای از مهر این جهان سدر راهست رمزی از این دان حدیث عیسی و سوزن دامن تو قدسیان به لابه بگیرند گر تو بر این خاکیان کشانی دامن17 ایضا له : گر چه ندانم کجاست بارگه و کوی دوست لیک به دل می رسد از همه سو بوی دوست ایضا له : مرا به دل همه شوق بهشت بود به عمر چو نور روی تو دیدم نماند شوق بهشت ایضا له : من خسته و نزارم لیکن به گرد خویش بینم به چشم غیب یکی آهنین حصار
2 ـ سخنان و جملات در فلسفه : 1 ـ حرکت جوهری : نظر سید ابوالحسن جلوه درباره حرکت جوهری به قرار زیر است : « دلیل عمدۀ بر حرکت جوهری آن است که مبداء همه حرکت ها ـ چه طبیعی ، چه ارادی و چه قسری ـ طبیعت جوهری است .» مبداء شیءِ متجدد باید خودش متجدد باشد ، پس طبیعت ذاتاً باید متجدد باشد .18 2 ـ رد وحدت شخص وجود : « القول بوحدل الوجود بمعنی ـ ان الوجود هو الواجب بعینیه و بذاته ، یکون ساریاً فی جمیع الموجودات و یتعین بجمیع التعنیات و لا یکون له مرتبته خارجه منفکه عن تلک التعنیات ـ باطل ، لانه ان کان الوجود اذا لم یتعین بمرتبه مخصوصه ، لم یصر منشاء لا نتزاع معنی مخصوص وهابیه مخصوصه و لا شک ان العقل لا یتنزع من الوجود المخصوص کالانسان مثلاً حد مخصوص.19 3 ـ اتحاد عاقل و معقول 1 : در فرض اتحاد نفس یا معقول ، اگر معقول وجود علی حده داشته باشد و نفس نیز دارای وجود علی حده باشد محال است که نفس عین معقول باشد ، چون اتحاد دو وجود متباین محال است .20 4 ـ اتحاد عاقل و معقول 2: مستعد هیچ گاه متصل از عقل و مفیض نیست بلکه دایماً متصل و متحد است و همیشه عاقل با معقول مطلقاً متحد است .21 5 ـ جسم تعلیمی : لا یکون الجسم التعلیمی مرگبا من الجوهر و العرض ، بل یکون عرضاً فقط 22 3 ـ سخنان و جملات و توصیه ها( عرفان ) : 1 ـ راه سخت و دشوار است : « حسرت و دریغ خود را می خورم که دیر یا زود از این سرای بایدم رفت و راهی سخت دور و صعبناک در پیش دارم و زاد و راحله ای فراهم نکردم که مرا به منزل مقصود رساند23 2 ـ آنجا درستی خواهند : « به دانش و بینش اعتماد و اتکال نشاید کرد ، به طاعت و عبادت غره نباید بود که در آنجا خرمنی طاعت به جویی نخرند و خرواری از حکمت به پشیزی نگیرند . راستی و درستی خواهند و عجز و نیاز طلبند ، این تن ضعیف و دل خسته می خرند .24 3 ـ مرید و مراد : فکر می کردم که آیا مرید خرتر است یا مراد ؟ بالاخره دانستم که مراد گوی سبقت را از میدان خریت برده است زیرا مرید به تصور اینکه در پیش مراد خبری هست سر تسلیم فرود آورده ولی مراد که خود می داند درون خرقه چیزی و داخل صندوقش پشیزی نیست باز هم دست از لاف و گزاف بر نمی دارد و خودش را رجل می پندارد . 4 ـ جنون علاقه ، 1) هر کس به هر چیزی غیر از خدا علاقه پیدا کند جز دیوانگی علتی ندارد ، همه چیز فانی است غیر از ذات الهی . 5 ـ جنون علاقه ، 2 ) حس کردم به این چند جلد کتابی که دارم ، مابین همه چیزهای دنیا ، به آنها دلبستگی دارم ، فهمیدم این از جنون است . به پزشکان رجوع کردم که برای مرض جنونِ علاقه چه درمانی باید کرد ؟ گفتند : باید چهل روز ناشتا شیر بز بخوری ! من این کار را کرده ام ولی فایده نداشته و هنوز هم علاقه مندم و از این جهت یقینم حاصل شد که دیوانه ام ! لطفا بدون ذکر منبع از این مطالب استفاده نکنید ----------------------------------------------------منابع : 1 ـ خدمات متقابل اسلام و ایران ، شهید مرتضی مطهری ، انتشارا صدرا ، چاپ دوازدهم ، 1362 ، صفحه 608 2 ـ تاریخ حکماء و عرفای متاخر ، منوچهر صدوقی سها ، انتشارات حکمت ، چاپ اول ، 1381 ، صفحه 467 3 ـ همان ، ص 468 4 ـ همان 5 ـ همان ، ص 469 6 ـ خدمات متقابل ایران و اسلام ، ص 609 7 ـ مجموعه آثار حکیم جلوه ، میرزا ابوالحسن طباطبایی ، جلد اول ، چاپ اول ، 1385 هـ . ش ، انتشارات حکمت ، ص 41 8 ـ تاریخ حکماء و عرفای متاخر ، ص 484 9 ـ خدمات متقابل اسلام و ایران ، ص 608 10 ـ تاریخ فلاسفه اسلام ، مرتضی مدرس چاردهی ، موسسه مطبوعاتی علمی ، تهران 1366 ، ص 33 11 ـ مجموعه آثار حکیم جلوه ، ج 1 ، ص 26 12 ـ همان ، ص 28 به نقل از بدایع النوار ، شیخ جابر انصاری ، ص 30 13 ـ تاریخ حکما و عرفای متاخر ، ص 470 14 ـ خدمات متقابل ایران و اسلام ، ص 609 15 ـ ر. ک به تاریخ حکما و عرفای متاخر ، صص 483 ـ 475 16 ـ تاریخ حکماء و عرفای متاخر ، صص 475 ـ 473 17 ـ تاریخ حکماء و عرفای متاخر ، ص 472 18 ـ مجموعه آثار حکیم جلوه ، جلد اول ، ص 55 19 ـ همان ، ص 79 20 ـ همان ، ص 452 21 ـ همان ، ص 452 22 ـ همان ، ص 598 23 ـ مجموعه آثار حکیم جلوه ، جلد اول ، ص 55 24 ـ همان ، ص 37 لطفا بدون ذکر منبع از این مطالب استفاده نکنید |